Malarija je bolest koju uzrokuju paraziti iz roda Plasmodium, koji se na ljude uglavnom prenose ubodom zaražene ženke komarca roda Anopheles. Za ljude je dokazano patogeno 5 vrsta unutar roda Plasmodium: P. falciparum, P. vivax, P. ovale, P. malariae, i P. knowlesi. Plasmodium ima složen životni ciklus, koji uključuje seksualnu i aseksualnu fazu koje se odvijaju u različitim domaćinima. Zaražavanje plazmodijumom se maože desiti putem tranfuzije zaražene krvi, transpaltacije zaraženih organa, upotrebom zaražene igle ili prenosom sa majke na dete. Na globalnom nivou, P. falciparum i P. vivax su odgovorni za najveći broj slučajeva malarije.

Malarija se ne prenosi na temperaturama ispod 16° celzijusa, ili iznad 33° celzijusa, ili na nadmorskoj visini većoj od 2000 metara jer se razvojna faza parazita u komarcu (sporogonija) ne može kompletirati. Optimalni uslovi za prenos parazita su visoka vlažnost i temperatura okoline između 20° i 30° celzijusa.

Infekcija započinje ubodom ženke komarca roda Anopheles, koja u krv čoveka, inokulira infektivne oblike parazita– sporozoite. Parazit cirkulacijom dospeva do jetrenih ćelija (hepatocita) u kojima se u narednih 7 do 20 dana dešava reprodukcija kojom nastaju merozoiti ili dolazi do usporavanje metaboličkih aktivnosti, čime nastaju hipnozoiti, tj. “uspavane“ forme parazita.

Merozoiti se raspadom jetrenih ćelija oslobađaju u krv i inficiraju eritrocite, čime se započinje eritrocitnu faza bolesti. Daljim razvojem parazita dolazi do pucanja eritrocita i oslobađanja merozoita u krvotok i pojave paroksizama. Merozoiti nastavljaju da zaražavaju druge eritrocite, i ciklično ponavljaju sve već navede stadijume razvoja i umnožavanje.

Prvi simptomi bolesti su nespecifični – glavobolja, bolovi u mišićima, anoreksija, mučnina, povraćanje. Sa napredovanjem bolesti javljaju se karakteristični napadi groznice (paroksizmi) uz skok temperature do 40 stepeni i pojavom drhtavice, da bi posle par sati temperatura pala uz profuzno znojenje. Ovi napadi se ponavljaju periodično u skladu sa razvojnim ciklusom parazita u eritrocitima, na svakih 48 ili 72 sata zavisno o kojoj vrsti plazmodijuma je reč.

Manji broj merozoita (do 10%) u eritrocitima započinje polnu diferencijaciju u gametocite koji se ne dele, već čekaju da ih proguta ženka komarca roda Anopheles prilikom sledećeg hranjenja. Unutar komarca započinje se razvoja gametocita, koji se dalje diferenciraju kroz više razvojnih faza do sporozoita, koji će se nakupiti u pljuvačnim žlezdama komarca, i sledstveno pri narednom obroku inficirati novog domaćina.

Plasmodium malariae ima životni ciklus od 72 sata, te se kod nelečenih infekcija, paroksizam se javlja četvrtog dana (upotrebom grčkog sistema „inkluzivnog računanja“ prethodni paroksizam se smatra prvim danom). U skladu s time, forma bolesti koju izaziva P. malariae se naziva „kvartanska malarija“. Ostale malarije se nazivaju tercijana (groznica trećeg dana; 48-časovni aseksualni ciklus). P. falciparum se često sinhronizuje sa dnevnim porastom temperature (dnevna groznica), verovatno uzrokovanom dva legla parazita koja osciliraju u fazama oko 24 sata, ili uopšte nisu uspeli da se sinhronizuju.

Nelečeni oblici bolesti se karakterišu periodičnim ponavljanjem napada, gde pojedinini uzročnici mogu dovesti do maligne malarije i uzrokovati oštećenja na jetri, bubrezima i mozgu zbog međusobnog slepljivanja (adhezije) eritrocita i posledinog začepljenja malih krvnih sudova (sekvestracija).

Malarija se klinički ne može razlikovati od drugih nediferenciranih groznica. Rutinski, bolesti se dijagnostikuje mikroskopskim pregledom razmaza krvi i guste kapi krvi uzrokavanih u više vremenskih intervala i tokom trajanja paroksizama. Mikroskopija omogućava određivanje vrste, kvantifikaciju, diferencijaciju aseksualnog od polnog stadijuma, a kod teške malarije predviđanje od procene stadijuma razvoja i pigmenta neutrofila. Ipak, kvantitativna PCR (qPCR) detekcija može da dostigne prag detekcije 1000 puta niži od razmaza krvi (10 parazita/mililitar), te omogućiti postavljanje pravilne dijagnoze kod pacijenata čiji je mikroskopskim pregledom razmaza krvi i guste kapi krvi negativan.

Malarija je bolest sa visokom prevalencijom u svetu, a posebno visokim stopama incidencije u Africi, jugoistočnoj Aziji, Srednjem istoku, u Srednjoj i Južnoj Americi. Oko 40 % svetskog stanovništva je u opasnosti od izlaganja uzročnicima malarije, s obzirom da se se svake godine u svetu registruje oko 250 milona zaraženih i oko 600 000 umrlih od ove bolesti. Tokom 2022. Godine, u Evropi su registrovana 6131 slučaja malarije (najviše u Francuskoj -2 783 , Nemačkoj -768 i Španiji-699), od čega je oko 88% importovanih slučajeva.

U istoj godini je u R. Srbiji registrovano 7 slučajeva malarije (svi su bili importovani), sa incidencijom od 0,10/100.000, što predstavlja porast pojave bolesti u odnosu na prethodne godine, što se objašnjava višom migracijom stanovnika tj. odlaskom na rad u inostranstvo. Malarija je u R.Srbiji iskorenjena 1974. godine, i od tada svi registrovani slučajevi malarije su isključivo importovani, ali su vektori i dalje prisutni, što predstavlja trajnu opasnost od ponovnog unošenja zaraze u zemlju.

Preventivne mere su kontrola populacije komaraca, nošenje odeće dugih rukava i nogavica, korištenje repelenata i zaštitnih mrežica, hemioprofilaksa, lečenje obolelih i epidemiloški nadzor nad povratnicima iz endemskih krajeva.